Safranbolulu Bir İktisatçı: Prof. Dr. Sabri Ülgener

Prof. Dr. Sabri Ülgener 8 Mayıs 1911’de İstanbul Cağaloğlu’nda Gümüşhânevî Dergâhı’nda dünyaya geldi. Baba tarafından dedesi olan Safranbolulu İsmâil Necâti Efendi Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî’nin halifelerindendir. Babası Cumhuriyet döneminin ilk İstanbul müftüsü Mehmet Fehmi Ülgener’dir. Sabri Ülgener’in babası Mehmet Fehmi Ülgener, Safranbolu’da dünyaya gelmiştir. Sabri Ülgener’in dedesi ise Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî’nin halifelerinden İsmâil Necâti Efendi’dir. Sabri Ülgener’in dedesi,  babasının İslâmî ilimlerde derinleşmesini istemesi üzerine aile olarak İstanbul’a göç etmişlerdir.

Sabri Ülgener, babasından evde şer‘î ilimleri öğrenmiş, tasavvufa yakınlık duymuştur. Arapça ve Farsça yanında yine babasından ta‘lik yazısını da öğrenmiştir.  1932’de İstanbul Dârülfünunu Hukuk Fakültesi’ne girmiştir. 1935’te mezun olunca Hukuk Fakültesi İktisadiyat ve İçtimaiyat Kürsüsü’nde asistanlığa başlamış, Aralık 1936’da kurulan İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’ne geçmiştir. Bu okuldaki Alman hocalarının derslerini, kitap ve makalelerini tercüme etmiştir. Bunlardan Alexander Rüstow’un, Ülgener’in Alman tarihçi okuluna yönelmesinde ve Werner Sombart ile Max Weber’i tanımasındaki etkisi büyüktür. Weber sosyolojisini benimsemesi, Ülgener gibi Osmanlı-Türk kültür değerleriyle yoğrulmuş bir genç için ufuk açıcı olmuş; onun bilhassa iktisat zihniyeti sahasında özgün eserler vermesine zemin hazırlamıştır. Farklı kültürel ortamlarda aynı ekonomik uygulamanın benzer sonuçlar vermemesinin ardında yatan gerçeğin ancak zihniyet araştırmalarıyla ortaya konulabileceği hususu onun çalışmalarının çıkış noktasını teşkil etmiştir. Bu noktadan hareketle dinin ekonomi üzerindeki belirleyiciliğini gözardı etmeden Osmanlı iktisadî zihniyet dünyasına açılmış ve 1937’de Yakın Şark Türk İslâm Dünyasının İktisat Ahlâkı ve Zihniyeti başlıklı teziyle doktorasını vermiştir.

1954-1956 yılları arasında İktisat Fakültesi dekanlığı yapmıştır. Yurt dışında bir çok kongrelere katılan Ülgener, 1958 yılında Yeni Delhi’de “İslâm’ın İktisadî Gelişmede Para ve Kredi Meseleleri Karşısında Durumu” başlıklı bir tebliğ sunmuştur. Bu tebliğde İslâmiyet’in faizi niçin haram kıldığını irdelemiştir. 1964’te The Islamic Review adlı bir dergide “Monetary Conditions of Economic Growth and the Islamic Concept of Interest” adlı bir makalesi yayımlanmıştır. Bu makalelde de yine İslam’daki ribâ ve faiz kavramları üzerinde durmuştur.

1983 yılında rahmetli olan Ülgener’in başlıca eserleri şöyledir:  1. İktisadî İnhitat Tarihimizin Ahlâk ve Zihniyet Meseleleri (İstanbul 1951; bazı değişiklerle birlikte İktisadî Çözülmenin Ahlâk ve Zihniyet Dünyası adıyla, İstanbul 1981, 2006). 2. Tarihte Darlık Buhranları (İstanbul 1951, 2006; Darlık Buhranları ve İslâm İktisat Siyaseti adıyla, Ankara 1984). 3. İktisat Dersleri (I, İstanbul 1952; II/1, İstanbul 1952). 4. Milli Gelir, İstihdam ve İktisadi Büyüme (İstanbul 1962, 1966, 1974, 1976, 1980). 5. Zihniyet ve Din (İstanbul 1981, 2006). 6. Zihniyet, Aydınlar ve İzm’ler (Ankara 1983). Ülgener’in ayrıca çeşitli bilimsel dergilerde yayımlanan makaleleri ve çevirileri toplu olarak A. Güner Sayar tarafından Makaleler: Sabri F. Ülgener (İstanbul 2006) adıyla neşredilmiştir (yayınlarının toplu listesi için bk. Sayar, Makaleler [İstanbul 2006], s. 676-682).

Prof. Dr. Sabri Ülgener anısına bir çok kitap yazılmış, paneller düzenlenmiş ve belgeseller çekilmiştir. Günümüzde Karabük’ün bir ilçesi olan Safranbolu’da da ismini taşıyan bir okul (Prof. Dr. Sabri Ülgener Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi) bulunmaktadır.

Mehmet Fehmi Ülgener

Kaynak: Ahmet Güner Sayar, “Sabri Ülgener”, TDVİA, Cilt LVII, s . 289-290.

Prof. Dr. Sabri Ülgener